Voorwoord

De Europese Richtlijn 1999/93/EG betreffende een gemeenschappelijk kader voor elektronische handtekeningen verscheen in januari 2000 in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschap. Zoals in alle landen van de Europese Gemeenschap is deze richtlijn ook in België en Nederland omgezet in nationale wetgeving. Over het effect en het belang van deze wetgeving bestaat veel discussie. Soms wordt zelfs beweerd dat elektronische handtekeningen in de praktijk zelden of nooit worden gebruikt.

Het kan niet ontkend worden dat de auteurs van de Europese richtlijn zijn uitgegaan van een scenario dat uiteindelijk niet volledig is uitgedraaid zoals men het had verwacht. Volgens dat scenario zou het gebruik van sterk beveiligde elektronische handtekeningen gestoeld op het gebruik van chipkaarten en digitale identiteitscertificaten op heel korte termijn in alle mogelijke toepassingen en transacties doorbreken. Mede door het uiteenspatten van de Internetluchtbel en door de vertraagde economische groei vanaf 2002 gebeurde dit veel langzamer dan door velen was voorspeld.

Gelukkig heeft de Europese wetgever in de richtlijn ook pogingen ondernomen om de grenzen van specifieke technologieën voor elektronische handtekeningen te overstijgen. Dat komt thans goed uit want in de praktijk worden in talrijke toepassingen, ondermeer voor Internetbankieren of voor e-governmenttransacties allerlei minder beveiligde vormen van elektronische handtekeningen gebruikt.

Bovendien is in de laatste tijd de aandacht voor IT-governance en daardoor ook voor informatiebeveiliging weer sterk toegenomen. Ook overheidsinitiatieven zoals de lancering van de elektronische identiteitskaart in België, brengen de aandacht voor de elektronische handtekening weer op gang.

Hoewel over de juridische aspecten van elektronische handtekeningen al zeer veel is geschreven, ontbrak vooralsnog een systematische en uitgebreide analyse van de nationale wetgeving van België en Nederland hierover, mede in het licht van de Europese Richtlijn. Naar ons is gebleken bestaat hieraan zowel in de praktijk als in de wetenschap behoefte. Wij hopen met dit boek op een adequate wijze in de bestaande lacune te voorzien.

Amsterdam, Leuven, januari 2005

Arno R. Lodder

Jos Dumortier

Stephanie Bol

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1                        Inleiding

1.1           Verkenning van het veld

1.2           Internet en e-commerce

1.3      De regelgeving: van digitaal tot technologie neutraal

1.4      De opzet van het boek

Hoofdstuk 2                        Informatiebeveiliging en encryptie

2.1           Inleiding

2.2           Informatiebeveiliging

2.3           Encryptie

2.3.1               Symmetrische encryptie

2.3.2               Asymmetrische encryptie

2.3.3               Enkelvoudig versleutelen met publieke sleutel: vertrouwelijkheid

2.3.4               Enkelvoudig versleutelen met privé sleutel: authenticatie

2.3.5               Dubbele versleuteling

2.4      De digitale handtekening

2.5           Certificaten, certificatiedienstverleners en Public Key Infrastructure

Hoofdstuk 3                        Definities van de kernbegrippen

3.1      De elektronische handtekening

3.2      De geavanceerde elektronische handtekening

3.3      Het certificaat

3.4      Het gekwalificeerd certificaat

3.5      De certificatiedienstverlener

Hoofdstuk 4                        Doel en geschiedenis totstandkoming

4.1      De Europese Richtlijn elektronische handtekeningen

4.1.1               Historie

4.1.2               Reikwijdte

Bijdragen aan juridische erkenning

Randvoorwaarden, geen verplichting

Geen vormvoorschriften

Besloten omgevingen en EDI

Interoperabiliteit producten voor elektronische handtekeningen

4.2      De omzetting van de Richtlijn in België

4.3      De omzetting van de Richtlijn in Nederland

Hoofdstuk 5                        Elektronische handtekeningen

5.1           Inleiding

5.2      De Richtlijn 1999/93/EG

5.2.1               De elektronische handtekening

5.2.2               De geavanceerde elektronische handtekening

5.2.3               De gekwalificeerde handtekening

5.2.4               De juridische gelijkstellingsbepaling

Nationale eisen handgeschreven handtekening: aanvullende voorwaarde?

Referentiekader handgeschreven handtekening

Bewijs voor de rechter

De zes vereisten van de gekwalificeerde handtekening

Discriminatieverbod

5.2.5               De publieke sector

5.2.6               Technische regelgeving met betrekking tot elektronische handtekeningen

5.3      De omzetting van de Richtlijn in België

5.3.1               Juridische erkenning van elektronische handtekeningen: art. 1322, lid 2 BW

5.3.2               Vrijheid om geen informatietechnologie te gebruiken

5.3.3               Discriminatieverbod: art. 4, § 5 Wet elektronische handtekeningen

5.3.4               Gekwalificeerde elektronische handtekeningen

5.3.5               Handtekening van rechtspersonen

5.3.6               Regels in de publieke sector

5.4      De omzetting van de Richtlijn in Nederland

5.4.1               Artikel 3:15a Burgerlijk Wetboek

5.4.2               De gelijkstellingsbepaling

5.4.3               Voldoende betrouwbare methode: gekwalificeerde handtekening

5.4.4               Niet onvoldoende betrouwbare methode

5.4.5               Definities

5.4.6               Afwijking betrouwbare en niet onbetrouwbare methode

5.4.7               De publieke sector

Hoofdstuk 6                        Certificaten

6.1           Inleiding

6.2      De Richtlijn 1999/93/EG

6.2.1               Het certificaat

6.2.2               Veilige middelen

6.2.3               Het gekwalificeerd certificaat

6.3      De omzetting van de Richtlijn in België

6.4      De omzetting van de Richtlijn in Nederland

6.4.1               Het certificaat

6.4.2               Het gekwalificeerd certificaat

Hoofdstuk 7                        Certificatiedienstverleners

7.1           Inleiding

7.2      De Richtlijn 1999/93/EG

7.2.1               Definitie certificatiedienstverlener

7.2.2               Bescherming persoonsgegevens

7.2.3               Vereisten gesteld aan verlener van gekwalificeerde certificaten

7.2.4               Markttoegang en interne markt

7.2.5               Vrijwillige accreditatie en toezicht

Vrijwillige accreditatie

Toezicht

7.2.6               Aansprakelijkheid

7.2.7               Internationale aspecten

7.3      De omzetting van de Richtlijn in België

7.3.1               Definitie certificatiedienstverlener

7.3.2               Instanties

7.3.3               Geen voorafgaande machtiging

7.3.4               Meldingsplicht

7.3.5               Toezicht

7.3.6               Accreditatie

7.3.7               Persoonsgegevens

7.3.8               Aansprakelijkheid

7.3.9               Internationale aspecten

7.3.10               Stopzetting van de activiteiten

7.4      De omzetting van de Richtlijn in Nederland

7.4.1               Definitie certificatiedienstverlener

7.4.2               Vereisten gesteld aan certificatiedienstverlener

7.4.3               Verplichte registratie

7.4.4               Vrijwillige accreditatie

Onjuiste omzetting van de Richtlijn

Praktische invulling

7.4.5               De instanties: OPTA en de TTP-Kamer

7.4.6               Bescherming persoonsgegevens

7.4.7               Aansprakelijkheid

7.4.8               Internationale aspecten

Hoofdstuk 8                        Gebruik van elektronische handtekeningen in de praktijk

8.1           Belgische initiatieven

8.1.1               De elektronische identiteitskaart

8.1.2               Digitale handtekeningen in de private sector

8.1.3               Digitale handtekeningen in de publieke sector

8.2           Nederlandse initiatieven

8.2.1               TTP.NL en uitgevers van gekwalificeerde handtekeningen

8.2.2               De belastingdienst en online bankieren

8.2.3               Authenticatie intermediairs

Hoofdstuk 9                        Slot

Bijlage 1 – Tekst Europese Richtlijn 1999/93/EG

Bijlage 2 – Belgische wetteksten

Wet van 20 oktober 2000

Wet van 9 juli 2001

Bijlage 3 – Nederlandse Wetgeving

Wet elektronische handtekeningen

Bijlage 4 – De gelaagdheid van de definities uitgewerkt

Literatuur